TBMM’Açılışı Yeni Türk Devleti’nin Doğuşu

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Açılması Ve Yeni Türk Devletinin Doğuşu

 

                           TBMM’nin Açılması ve Niteliği

İstanbul’un işgali, Mebuslar Meclisi’nin dağıtılması, aydınların ve milletvekillerinin
tutuklanması Osmanlı Devleti’nin sona erdiğini gösteriyordu. Mustafa Kemal Paşa’nın
tahminleri doğru çıkmıştı. Artık herkes onun etrafında toplanacaktı. Bundan sonra.
İstanbul’dan Ankara’ya bir akın başladı. O güne kadar İstanbul’da kalıp “bir şeyler “ yapmak
isteyenlerin tek umutları Ankara ve Mustafa Kemal Paşa oldu.
Milli egemenliğe dayalı bir devlet kurmayı düşünen Mustafa Kemal Paşa bu fırsatı iyi
değerlendirdi. Kuracağı devletin temel organlarını oluşturacak yeni meclisin toplanmasını
sağlayacak çalışmaları başlattı.

17 Mart l920’de Ordu komutanlarına bir genelge göndererek Meclisin Ankara’da
toplanmasının gerekli olduğunu bildirdi. 19 Mart’taki genelgesinde; yeni seçilecek olanlarla,
İstanbul’dan kurtulmayı başaran mebusların en kısa zamanda Ankara’da toplanmalarını istedi.
Erzurum Kongresi kararlarında belirtilerek, Sivas’ta da onaylanan kararlarda açıklandığı gibi
“ …Osmanlı hükümeti milletin istiklalini koruyamamış…” ve Anadolu’da bir milli hükümetin
kurulması için bütün şartlar oluşmuştu.

Seçilen mebusların bir kısmının Ankara’ya ulaşmasından sonra, 23 Nisan 1920’de meclis
ilk toplantısını yaptı. Açış konuşmasını yapan en yaşlı üye Şerif Bey’in ifadesiyle Büyük
Millet Meclisi adını aldı (Bir süre sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi adını alacaktır). Ertesi
gün yapılan toplantıda Mustafa Kemal Paşa başkan seçildi. TBMM’nin açılmasıyla milletin
meşru haklarını koruyacak bir kurucu meclis oluşturulmuş oluyordu.

TBMM’nin kurulmasıyla Anadolu’da yeni bir hükümet ortaya çıkmış oluyordu. 2 Mayıs
1920’de Meclis üyeleri arasından ilk “İcra Vekilleri Heyeti” de teşekkül ettirildi ki; bu durum
Erzurum Kongresi’nde hazırlanmış olan planın uygulanması olarak kabul edilebilir.
Meclis; yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplamış “Kuvvetler Birliği”
temeline göre kurulmuştu. Meclis, yasaları yapmak ve bunları kendi arasından seçtiği
hükümet üyelerine uygulatmakla iki yetkisini doğrudan doğruya kendisi kullanıyordu.
Meclis’ce alınan kararların uygulanabilmesi için kendi içinden seçilerek 11 üyeden
oluşturulan yürütmeye “ İcra Vekilleri Heyeti” üyelerine de, Meclis’e karşı sorumlu
olduklarından “nazır” veya “bakan” denmeyip sadece “ vekil” deniyor ve bunlar hükümeti
meydana getiriyordu. İcra Vekilleri Heyeti’nin başkanı Meclisin de başkanı idi.

Meclis’in tam mebus sayısı 390 olması gerekiyordu. Ancak açılışta 78 mebus
bulunabilmişti. Askerler, memurlar, din adamları, çiftçi, tüccar ve aşiret başkanları gibi
toplumun idareci sınıfıyla sivil halkı bir araya getiren mecliste ilk amaç, ülkenin
kurtarılmasıydı. Meclis’te siyasi partiler yoktu, ancak zamanla Halk Zümresi, Tesanüt Grubu,
İstiklâl Grubu, Islahat Grubu gibi çeşitli gruplar kuruldu. Bu gruplardan başka 1920
sonlarında Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası da kurulmuştu.
Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele’nin giderek sertleşmesi karşısında seri kararalar
alabilmek ve kanunlar çıkarabilmek için, I. Grup da denilen Müdafaayı Hukuk Grubunu
kurdu. Bu gruba çeşitli sebeplerle muhalif olanlara da II. Grup denilmekteydi.
Bunlar zaman zaman sert eleştirilerde bulunmuşlardır.

TBMM, öncelikle Anadolu’daki asayişsizliği ortadan kaldırmak için harekete geçti ve 29
Nisan’da “ Hıyaneti Vataniye Kanunu” nu çıkardı. Bu yasayı uygulamak üzere 11 Eylül
1920’de özel mahkemeler olarak TBMM üyeleri arasından oluşturulan İstiklal Mahkemeleri
kuruldu.
7 Haziran 1920’de çıkarılan bir yasa ile ; Osmanlı Devleti ile yapılan her çeşit sözleşmeler,
antlaşmalar, ayrıcalıklar, yer altı kaynaklarının verilmesi gibi açık ya da gizli her türlü
antlaşmalar 16 Mart 1920’den başlanarak yapılmamış sayılacaktı. Böylece bütün yabancı
devletler Ankara ile ilişki kurmak ve anlaşmak zorunda bırakılmıştı.
20 Ocak 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu çıkarılıncaya kadar Osmanlı Kanun-u Esasi’si
ölçüt olarak alınmış, bu tarihten sonra kanunlar yeni yasaya dayanılarak çıkarılmıştır.

TBMM’nin Açılışından Sonra Askeri ve Siyasi Gelişmeler İç Ayaklanmalar

TBMM’nin yeni kurulduğu günlerde karşı karşıya kaldığı, gerçekte birbirine bağlı belli
başlı iki büyük mesele vardır.Bunlardan birincisini yurt içinde asayiş ve otoriteyi sağlamak,
ikincisi ise cepheleri oluşturmak için düzenli orduya geçiş oluşturuyordu.
Damat Ferit hükümetlerinin İngilizlerle işbirliği yaparak, uzun savaş yıllarının
yorgunluğunu taşıyan halka yaptıkları Milli Mücadele aleyhtarı yoğun propaganda Ankara’yı
bir hayli sıkıntıya sokmuş ve TBMM hükümetine karşı ayaklanmalara yol açmıştır. Bu
ayaklanmaların başlıcaları şunlardır:

 

  • Bozkır Ayaklanmaları. (27 Eylül-4 Ekim ve 20 Ekim-4 Kasım 1919)

  • Şeyh Eşref Ayaklanması. (26.Ekim-24 Aralık 1919)

  • Anzavur Ayaklanması. (1 Ekim-30 Kasım 1919 ve 16 Şubat-16 Nisan 1920)

  • Bolu-Düzce Ayaklanmaları. (12 Nisan-31 Mayıs ve 8 Ağustos-23 Eylül 1920)

  • Yozgat Ayaklanmaları. (15 Mayıs-27 Ağustos ve 5 Eylül-30 Aralık 1920)

  • Zile Ayaklanması. (21 Mayıs-12 Haziran 1920)

  • Milli Aşireti Ayaklanması. ( 8-26 Haziran 1920)

  • Konya Ayaklanması. (2 Ekim-22 Kasım 1920)

  • Demirci Mehmet Efe. (1-31 Aralık l920)

  • Koç giri Ayaklanması. (6 Mart-17 Haziran 1921)

  • Çerkes Ethem Ayaklanması. (27 Aralık 1920-24 Ocak 1921)

  • Rum Pontus Ayaklanması. (6 Aralık 1920- 6 Şubat l923)

Saf vatandaşları ayaklanma yoluna iten nedenlerin başında İngilizlerin ülke çapında
yapmaya çalıştığı propagandalar gelir. İngiltere’nin temel hedefi : Boğazları ellerinde
tutabilmek için, ileride Anadolu’da kurulabilecek bir devletten gelmesi mümkün tehditleri
önleyecek tedbirleri almaktı. Bu nedenle Marmara’nın doğusunda iki tampon bölgeye ihtiyaç
vardı. Biga ve Gönen dolayları ile Düzce ve Hendek bölgelerinde yaşayan saltanata bağlı
halk, insafsızca kışkırtıldı ve bu bölgelerin halkı Anadolu Hükümetine karşı ayaklandı.
Doğu’da kurulması düşünülen Ermeni ve Kürt devletlerinin doğmasını kolaylaştırmak için
oralardaki vatandaşlar da İngilizler ve Fransızların öncülüğünde kışkırtılmışlardı.
Orta Anadolu halkı da dinsel duyguları İstanbul Hükümetince kötüye kullanılarak
ayaklanmaya sürüklenmiştir.

Doğu Karadeniz’deki Rumların ise ayaklanması doğaldı. Çünkü Batı Anadolu
Yunanlılarca işgal ediliyordu. Onlar da şüphesiz Rum Pontus devletini kurabilmek için bu
işgalden cesaret almışlardı.

Mustafa Kemal Paşa düşman karşısında savunmanın zayıflatılması pahasına iç cephenin
temizlenmesi yolunda üstün bir çaba harcayarak, karşı ihtilalcileri yok etmiş ve sonra asıl
düşmanla savaşa başlamıştır.

Ayaklanmalar yeni devletin zaten sınırlı olan gücünü çok yıpratmıştı. Bu ayaklanmaların
bastırılmasında gösterilen olağanüstü çabalar gerçekten büyük başarıdır.

                                 Milli Ordunun Kurulması

İzmir’in Yunanlılar tarafından işgaline Osmanlı askeri güçleri açıkça karşı koyamamıştır.
Fakat Kuvayı Milliye adı verilen direnişci güçler, ordudan terhis edilen (yahut öyle gösterilen)
subayların öncülüğünde ortaya çıkarak işgalci güçlere karşı direnmeye başlamıştır. Asker ve
sivil aydın yurtsever milliyetci kişilerin öncülüğünde milliyetci güçler giderek çoğaldı.
Belirli bir merkezden yönetilmeyen bu düzensiz güçler birbirinden farklı insan
gruplarından oluşuyordu. Büyük bir bölümü askeri eğitimden geçmemişti. Ağır silahları da
yoktu.

Kuvayı Milliye güçleriyle yakından ilgilenen Mustafa Kemal Paşa, Sivas Kongresi’nde
Batı Anadolu Umum Kuvayı Milliye Komutanlığı’na Ali Fuat Paşa’nın atanmasını sağladı.
Güney Cephesi’ni düzene koymak amacıyla Kılıç Ali Bey bu bölgeye gönderildi. Ancak
Urfa’da, Antep’te, Adana’da ve Ege’de kahramanca mücadele veren Kuvayı Milliye
güçleriyle işgalci güçleri yurttan atmak, milli bağımsızlığı sağlamak mümkün gözükmüyordu.
Anadolu’da direniş harekatı güçlendikçe, bu direnişi kırmak için Padişah’ın askerliği
kaldırdığını belirten propagandaların yapılması Kuvayı Milliye’ye duyulan ihtiyacı
arttırıyordu. 15. Kolordu’nun dışında düzenli askeri birlik kalmamıştı.

O günkü şartlarda Kuvayı Milliye’den düzenli orduya geçmek güçtü. Zira elde bulunan
ordu adete iskelet durumunda idi. Ordu kadroları boştu. Silah altına alınanlar kaçıyordu.
Subay kadrosu da yeterli değildi. Bu nedenle askerlerin kaçmalarını önlemek için Firariler
kanunu çıkartıldı. İç güvenliği sağlayacak Seyyar Jandarma Müfrezeleri oluşturuldu.
Ankara’da subay yetiştirmek üzere okul açıldı.

Bakanlar Kurulu tarafından, ordunun ihtiyaçlarının hükümet tarafından karşılanması ve
Kuvayı Milliye’nin Savunma Bakanlığı’na bağlanmasına karar verildi. Bununla beraber
düzenli orduya karşı olup çeteler ve milis kuvvetleriyle düşmana karşı daha başarılı
olunacağını savunanlar vardı. Özellikle Kuvayı Seyyareciler (Çerkes Ethem ve kardeşleri)
Gediz taarruzundaki başarısızlığı, cephe komutanı ve düzenli ordu birliklerine bağlıyorlardı.
Gelişen askeri olaylar ve düşman ilerlemeleri, 22 Haziran 1920’deki Yunan taarruzunun
tehlikeli bir şekilde gelişmesi, Gediz başarısızlığı gibi olaylar düzenli orduya olan ihtiyacı
açıkca ortaya koymuştu. Bu nedenle Kuvayı Milliye’nin yeni adlar altında
teşkilatlandırılmasına hız verildi.

8 Kasım 1920’de Batı Cephesi ikiye bölündü. Güney bölümü Refet Bey’in, Batı bölümü
ise İsmet Bey’in komutası altına verildi. Mustafa Kemal Paşa, “acil olarak düzenli ordu ve
büyük süvari gücü “oluşturmak gerektiği emrini verdi. Bundan sonraki süreçte düzensiz
birlikleri hızla kaldırıldı ve milli bir ordunun kurulması tamamlandı.

                            Sevr Barış Antlaşması

İtilaf Devletleri temsilcileri 18-26 Nisan 1920 tarihleri arasında San Remo’da toplanarak
Türklere kabul ettirilecek anlaşmaya son şeklini verdiler. Konferansta Türk Milleti hakkında
karar verilirken, müttefikler Türklerin görüşlerini almak lüzumunu bile hissetmediler. Barış
antlaşmasının taslağı 11 Mayıs’ta Osmanlı temsilcilerine verildi. Temsilcilerin başkanı Tevfik
Paşa antlaşma tasarısını görünce dehşete düştü. İstanbul’a dönerek bu barış anlaşması imza
edilirse, Osmanlı Devleti’nin ortadan kalkıp bir sömürge haline geleceğini söyledi. Türk
temsilcilerinin bu çıkışı üzerine hem Mustafa Kemal’in durumunu zayıflatmak, hem de
İstanbul’daki Tevfik Paşa gibi vatanseverlerin direnişini kırmak için, İngiliz birlikleriyle desteklenen Yunan kuvvetleri 22 Haziran’da Bursa-Uşak çizgisine doğru ilerlemeye başladılar.
Karşılarında bulunan pek zayıf Türk birliklerini dağıtarak 8 Temmuz’da Bursa’yı işgal ettiler.
Hemen hemen tüm Ege bölgesi ve Doğu Trakya Yunanlıların eline geçti. Bu durum Padişah’a
barış antlaşmasının imzalanması için fırsat verdi. 22 Temmuz 1920’de toplanan Saltanat
Şurası’nda Topçu Korgenerali Rıza Paşa dışındakiler hükümetin tavsiyesine uyup anlaşmanın
imzalanmasını kabul ettiler.

Barış görüşmeleri için Damat Ferit Paris’e gitti. Hadi Paşa ile Rıza Tevfik Bey 10 Ağustos
1920’de Türkiye’nin milli mevcudiyetine derin darbe vuran Sevr antlaşmasını imza ettiler.
On üç bölüm ve 433 maddeden meydana gelen Sevr antlaşması’dır.

İtilaf Devletlerinin savaş sonrasında mağlup devletlerle yaptıkları anlaşmalar içinde en ağır
olanı şüphesiz Sevr antlaşmasıdır. Bu antlaşma ile sadece Osmanlı İmparatorluğu’nun
tasfiyesi değil, Türk milletinin yok edilmesi amaçlanıyordu.

TBMM’nin Sevr barışına tepkisi çok sert oldu. Bu barışı TBMM tanımıyordu. Zaten
İstanbul Hükümetinin hiçbir işleminin yeni devlet gözünde hukuki önemi yoktu. Bu
antlaşmayı onaylayan bütün Osmanlı Devlet adamları 19 Ağustos’ta TBMM’nce verilen bir
kararla vatan haini sayıldılar ve vatandaşlık haklarından yoksun kılındılar.

                              Milli Cephelerin Kurulması

Mondros Mütarekesi’nden sonra ülkenin çeşitli yerleri İtilaf Devletleri’nce işgal edildi.
Mütareke koşullarına aykırı olarak yapılan bu eylemler Türk milletinin tepkisine neden oldu
ve Kuvayı Milliye adı verilen bir hareketi doğurdu. Bu hareket, yurdun ve bağımsızlığın
tehlikeye girmesi karşısında halkın kendi içgüdüsünden kaynaklanan bir savunma hareketidir.
Gelişen bu direniş Mayıs 1919’dan 1920 yılı sonlarına kadar sürmüştür.

Milli müfrezelerin kuruluşunda eşrafın rolü büyüktü. Çünkü silahlı köylüler çok defa
eşraftan birinin etrafında toplanmak üzere şehirlere gelmekte idiler. Hemen her yerde teşekkül
etmiş olan “ Kuvayı Milliye Heyetleri” ve “ Müdafaayı Hukuk Heyetleri” milli müfrezelerin
her türlü ikmal hizmetlerini ifa ediyordu.

Zamanla milli kuvvetler artmış, milli taburlar ve alaylar kurulmuştu. Bunların başında
halkın ileri gelenlerinden birisi bulunurdu. Her alay ve tabur komutanının subay olan bir
yardımcısı vardı. Kuvayı Milliye’nin lideri askeri birliklerle temas ederek silah ihtiyaçlarını
karşılardı.

Halkın kendi içinden çıkardığı Kuvayı Milliye güçlerini, ülkenin içinde bulunduğu koşullar
yaratmıştır. Bu nedenle düzenli ordu ile aralarında oldukça farklılık vardır. Kişisel
davranışlar, şöhret, gösteriş, sivrilmek Kuvayı Milliye’nin itici faktörleridir. Merkezi otoriteye, emir komuta zincirine bağlı olmayan kendi yasalarını ve kendi kurallarını kendi koyan
Kuvayı Milliye güçleri düzenli ordu kuruluncaya kadar işgalci güçlere karşı büyük bir
dirençle karşı koymuşlardır. Kuvayı Milliye’ce oluşturulan cepheleri kısaca şöyle özetlemek
mümkündür:

Güney ve Güneydoğu Cephesi

İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti’nin topraklarını nasıl paylaşılacağına ilişkin çeşitli
antlaşmalar yapmışlardı. Mondros Mütarekesi’nden sonra bu antlaşmalara işlerlik
kazandırılmıştır. İşgal harekatını İngilizler başlattı. Mütareke koşullarına aykırı olarak Musul,
İskenderun ve Kilis işgal edildi. Haberleşme araçlarına el konuldu. Halkın elinden malı
alınmaya, elindeki silahlar toplanmaya başlandı. Antep’i de işgal eden İngilizler, aydınları ve
kentin ileri gelenlerini Mısır’a sürdüler. Bir süre sonra da Mondros Mütarekesi’nin yedinci
maddesine dayanarak Maraş ve Urfa’yı işgal ettiler.

Fransızlar ise Adana, Mersin ve Osmaniye’yi işgal ettiler. Buralarda yaşayan Ermeniler’le
işbirliği yaptılar. Hatta jandarma gücünü Ermeniler’den oluşturdular.

İngiltere ile Fransa 15 Eylül 1919’da ikili bir anlaşma yaparak Ortadoğu’yu nasıl
paylaşacaklarını belirlediler. Irak ve Filistin İngiliz mandası, Suriye ve Lübnan da Fransız
mandası altına sokuldu. Antep, Urfa, Maraş da el değiştirerek Fransa’ya geçti. Fransızlar
burada bulunan yerli Ermenileri silahlandırarak bölgeyi kontrol altında tutmaya ve diğer
yandan bölgede bulunan aşiretleri elde ederek tutunmaya çaba harcadılar.
1920 yılı boyunca bölgede sivil halkın örgütlenmesi sonucunda ortaya çıkan Kuvayı
Milliye önce Maraş’ta, sonra Urfa’da Fransızları ve Ermenileri mağlup ederek buraları terk
etmek zorunda bıraktı. Esas şiddetli çarpışmalar Antep ve Adana çevresinde meydana geldi.
Antepliler büyük bir fedakârlıkla bir yıl boyunca Fransız kuşatması altında direndiler. Bunun
sonucu olarak TBMM, 8 Şubat 1921’de Antep’e Gazi ünvanını verdi .
Fransa’nın yarısı kadar araziyi 60.000 kişilik bir kuvvetle ve bölgedeki Ermenileri
silahlandırmak sureti ile ellerinde tutabileceklerini zanneden Fransızlar yanıldıklarını kısa
zamanda gördüler. Bunun sonucunda da TBMM ile anlaşmaktan başka çıkar yol kalmadığı
için 1921 Haziran’ında görüşmelere başladılar. Ankara İtilafnamesi olarak adlandırılan bir
anlaşmayla güney topraklarımızı boşaltarak çekildiler.

Doğu Cephesi ve Gümrü Barışı

Mondros Mütarekesi hükümlerine göre Türk orduları kuzeybatı İran ve Kafkasyayı
boşaltmıştı. Bu durumda oralardaki Türkler Gürcüstan ve Ermenistan Cumhuriyetinin tehdidi
altına girmişti. Wilson ilkelerine göre Doğu Anadolu’da pay almak isteyen Ermeniler derhal
işgal hareketine girişerek, Gümrü, Eçmiyazin, Iğdır bölgelerine ve Arpaçay ile Aras kıyılarına
kadar gelerek zulümlere başladılar. Ancak Doğu cephesindeki birliklerin Komutanı Kazım
Karabekir Paşa’nın sert ve enerjik tutumu ile Ermeniler girdikleri bölgelerden çıkarılmış ve 3
Aralık 1920’de Gümrü Anlaşması imzalanmıştır. Gümrü barışı ile Rus Çarlığı tarafından
elimizden alınan (1878), sonra Ermenilere geçen Kars, Sarıkamış ve Oltu yine bize geçti.
Görevini tam bir başarı ile sonuçlandıran doğudaki ordu birliklerimiz hemen Batı
cephesine gönderildi.

Bu zafer ve sonuç TBMM’nin ilk başarısıdır Fakat kısa bir süre sonra Ermenistan Ruslar
tarafından işgal edilmiş, Rus Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri’ne katıldığı için Gümrü barışı
hükümsüz kalmıştı. Onun yerine Ruslarla, 16 Mart 1921’de Moskova, 13 Ekim 1921’de Kars
Antlaşmaları imza edildi ve Doğu sınırlarımız kesinleşti.
Türk delegeleri Moskova’da iken orada bulunan Afgan Devleti yetkilileri ile 1 Mart
1921’de bir dostluk-kardeşlik anlaşması imza edilmişti. Afganistan’la sınırımız
bulunmamakla beraber, bu anlaşma onların kurtuluş savaşımıza verdikleri değeri göstermiş ve
manevi gücümüzü artırmıştı.

Batı Cephesi

Anadolu’da en geniş çaplı istila eylemi, Yunan ordusunca yapılıyordu.”Büyük
Yunanistan” ülküsünü gerçekleştirmeye çalışan bu ordu kesin olarak yenilmedikçe diğer
cephelerdeki başarılar hiçbir anlam taşıyamazdı. Bu nedenle, düzenli ordu kurulduktan ve
Doğu Cephesi güvenlik altına alındıktan sonra, Türk Hükümeti ile Genelkurmayının
çalışmaları Batı Anadolu üzerinde yoğunlaşmıştı.
9 Kasım 1920’de Yunanlılar İzmit’ten, Uşak- Sarayköy çizgisine kadar ilerlemiş
bulunuyordu. Yunan ordusu, devrinin en yeni silahlarıyla donatılmıştı. Lojistik desteği,
bakımı çok ileriydi. Ayrıca, subay ve erleri dinçtiler. Bu ordu sayı bakımından da Türk
birliklerinden üstündü. Buna karşılık Türk Ordusu yeni kurulmaya başlanmıştı. Eldeki silahlar
hem sayıca az, hem de çok çeşitli ve eskiydi. Bakım ve donatım eksikti. Ayaklanmalar büyük
kayıplara yol açmıştı. Ancak, ordunun komutanları yıllardan beri çeşitli savaşlarda bulunup en
iyi biçimde yetişmişlerdi. Pek çok er de savaşlarda pişmişti. Türk komuta kurulu üstün
niteliklere sahipti. Yunan ordusu komutanları arasında ise çeşitli iç siyasal didişmeler ve çekişmeler nedeniyle düşünce ayrılıkları vardı. Komuta kurulu ise savaş denemesinden
geçmemişti. Nihayet Yunan ordusu Batı Anadolu’da bir işgal gücüydü. Türk Ordusu ise
vatanını kurtarmak için ölüm-kalım mücadelesi yapıyordu.

1921-1922 YILLARI ASKERİ VE SİYASİ GELİŞMELER

Birinci İnönü Savaşı ve Londra Konferansı

1920 yılı sonlarında Yunan Kralı Aleksandr ölmüş, Başbakan Venizelos da seçimleri
kaybederek, iktidardan düşüp, ülkesini terk etmişti. Yeni Kral Konstantin, Türk-Yunan
savaşını devam ettirmesi kaydıyla bazı İngiliz ileri gelenleri tarafından tahta çıkarılmıştı.
1920 yılı yaz aylarında ilerleyen Yunanlılar belirli mevzilerde durmuşlar ve bir genel
saldırı için hazırlanmaya başlamışlardı. Düzenli orduya girmeyi kabullenmeyen ve kendi
başına buyruk davranmayı sürdüren Çerkes Ethem ve kardeşlerinin Türk Hükümetine karşı
ayaklanmaları ve bunu Yunanlılara da bildirerek işbirliği önermeleri, Yunan ordusu için çok
uygun bir durum yarattı. 6 Ocak’ta Bursa’dan Eskişehir yönünde, Uşak’tan da Afyon yönünde
Çerkes Ethem’ce desteklenen Yunan ordusu ileri harekata başladı. 9 Ocak’ta İnönü’de Türk
birlikleriyle çatıştı. Yeni kurulan ordudaki birliklerimizin büyük bir bölümü Çerkes Ethem’e
karşı gönderilmişti. Yunanlıların kuvveti çok üstündü. Ancak, İnönü mevziindeki birliklerimiz büyük bir azimle direndiler. 11 Ocak gününe kadar yapılan kanlı çarpışmalar sonucu,
Yunanlılar geldikleri yere çekildiler. Güneyde de Ethem’in kuvvetleri dağıtıldı. Ethem
Yunanlılara sığındı. Böylece bu ilk düzenli savaş, genç Türk Ordusunun zaferiyle sonuçlandı.
Birinci İnönü Savaşının zaferle bitmesi TBMM’nde ve tüm ulusta derin heyecan
gösterilerine yol açtı. Bu başarı dışarıda da büyük yankılar uyandırdı. Rusya son
duraklamalarını bırakıp TBMM Hükümetine yanaştı. Batılılar, Londra Konferansının
toplanmasına karar verdiler.

Batılı Devletler, Londra Konferansına, Osmanlı Hükümeti ile Yunanistan’ı çağırdılar.
Davette, Osmanlı heyeti arasında Ankara temsilcilerinin de bulunması isteniyordu. İtilaf
Devletleri bu davranışları ile TBMM Hükümetini meşru saymadıklarını göstermek istiyorlardı. İstanbul Hükümetinin çağrılması TBMM çevrelerinde kızgınlık yarattı. Uzun
yazışmalara rağmen, Batılı devletler kararlarından dönmediler. Dışişleri Bakanı Bekir Sami
Bey’in başkanlığındaki kurul Londra’ya gönderildi. İstanbul Hükümeti de Tevfik Paşa’yı
gönderdi. 23 Şubat günü toplanan konferansta İtilaf Devletleri, Sevr Antlaşmasının esaslarına
dokunmayan bazı değişikliklerle getirdikleri projeyi Türklerin ve Yunanlılar’ın önceden
kabul etmesini ileri sürdüler. Türk heyeti, ilk olarak Anadolu’nun boşaltılmasını istedi ve
Misak-ı Milli’yi izah etti. Yunanlılar ise, ne Anadolu’nun boşaltılmasına razı oldular, ne de
değişiklikleri kabul ettiler. Konferans bir sonuç vermeden dağılmış ve bunun üzerinden on
gün geçmeden Yunan orduları bütün cephelerden taarruza geçmişlerdi.
Bu olumsuz sonuca rağmen Londra Konferansı TBMM için bir başarıdır. Her şeyden önce
Batılı bağlaşıklar Anadolu ihtilalini hukuki alanda da tanımışlardı. Hele İstanbul
temsilcilerinin söz hakkını Ankara’ya bırakması, bundan sonraki diplomatik ilişliler bakımından son derece elverişli bir ortam yaratmıştır. İtalyan-Fransız çıkar birliği, Yunan-İngiliz
ortaklığının karşısına dikilmiştir. Böylece Türkler, İtalyanlarla Fransızlara yaklaşmaya
başlamışlardır. Konferans dağıldıktan sonra Bekir Sami Bey İngiliz, İtalyan ve Fransızlarla
birer sözleşme imzalamıştır.

Fransızlarla 11 Mart 1921’de yapılan sözleşmeye göre: savaşa son verilecek ve tutsaklar
karşılıklı olarak serbest bırakılacak, güney sınırımız kesin olarak saptanacaktı. Fransızların bu
fedakârlıklarına karşılık güneyde onlara bazı iktisadi kolaylıklar sağlanacaktı. 12 Mart’ta
İtalyanlarla yapılan sözleşmede de aynı hükümler vardı. İngilizlerle de yalnız tutsakların
bırakılması yolunda bir sözleşme yapılmıştı. Fakat, bu sözleşmede İngilizlere, savaş suçlusu
saydıkları Türk tutsaklarını serbest bırakmamak hakkını veren bir hüküm eklenmişti.
Bekir Sami Bey’in yaptığı sözleşmeler Hükümet tarafından çok olumsuz karşılandı.
Sözleşmeler Türk Devleti’nin sıkı sıkıya sarıldığı ve gerçekleştirmek istediği tam bağımsızlık
ilkesine aykırı idi. Bu nedenle Bekir Sami Bey görevden alındı ve sözleşmeler kabul edilmedi.
İkinci İnönü Savaşı (23 Mart – 4 Nisan 1921)
Londra Konferansı’nda Türklere önerilen barış taslağı kabul edilmeyince, özellikle
İngilizler TBMM’ne baskı yapabilmek için Yunanlıları yeni bir saldırıya kışkırtmaya
başladılar. Yunanlılar da Birinci İnönü savaşındaki başarısızlıklarını örtmek ve Sevr Barışı ile
kazandıkları imkânlardan yararlanmak için saldırıya hevesliydiler. Onlar ayrıca Türk
Ordusuna gelişme zamanı bırakmanın da sakıncalı olduğu kanısındaydılar
Bu nedenlerle yine saldırıya geçtiler. Savaş İnönü- Afyon arasındaki bölgede yapıldı.
Yunanlılar ilkinden daha üstün kuvvetlerle 23 Mart sabahından itibaren Bursa’dan İnönü
İstikametine ilerlemeye başladılar. İki saldırının da püskürtülmesi üzerine Yunan kuvvetleri
çıkış mevzilerine çekilmeye başladılar. Güneydeki çok üstün Yunan birlikleri, kuzeydeki
esas kuvvetlerin yenildiğini anlayınca Afyon’u işgal ettikleri halde hızla geri çekildiler.
Böylece Afyon da kurtuldu.

İkinci İnönü Savaşının da zaferle bitmesi, umutları daha da artırdı. Her iki savaşta da Batı
Cephesi Komutanı bulunan İsmet (İnönü) Bey’in rütbesi 31 Mart’ta Tuğgeneralliğe
Genelkurmay Vekili Fevzi (Çakmak) Paşa’da orgeneralliğe yükseltildi.
Birinci ve İkinci İnönü zaferleri, Sovyet Rusya ile 16 Mart 1921’de Moskova dostluk
antlaşması’nın imzalanmasını sağladığı gibi, Fransa’nın ve İtalya’nın da politik bakımdan
İngiltere’den ayrı bir politika izlemesine sebep olmuştur. Anlaşma eğiliminde olan Fransa,
Franklin Bouillon’u Türkiye’ye karşılıklı görüşmelerde bulunmak üzere göndermiştir.
İtalyanlar ise daha anlayışlı davranarak işgal ettikleri bölgelerden çekilmişlerdir.
İkinci İnönü zaferinden sonra beliren uygun durumdan yararlanmak isteyen bazı
komutanlar, güneydeki Yunan kuvvetlerini imha etmek için harekete geçtiler. Ancak, İnönü
savaşlarından çok yorgun çıkan, mevcutları azalmış birliklerimiz, destek almış, dinç ve güçlü
Yunan kuvvetlerini, mevzilerinden söküp atamadılar. Böylece Aslıhanlar ve Dumlupınar
savaşları (8-12 Nisan 1921) olumlu bir sonuç alınamadan bitti.

Kütahya ve Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921)
İnönü Savaşlarında savunma taktiği uygulamak zorunda kalan ve Aslıhanlar- Dumlupınar
çarpışmalarında ise henüz saldırı gücü olmadığını ortaya koyan Türk ordusunun durumundan
yararlanmayı düşünen Yunan Genelkurmayı daha güçlü birliklerle, İnönü, Eskişehir, Afyon
ve Kütahya arasındaki çizgide bulunan mevzilerimize yüklenerek buraları işgal etmek ve
gerekirse Ankara’ya kadar ilerlemeyi planlıyordu. Yunanlılar bu amaçla yeni birliklerle iyice
güçlendiler ve 10 Temmuz’dan itibaren büyük saldırıya geçtiler. Şiddetli çarpışmalar oldu.
Ancak gerek insan gücü gerekse araç ve gereç yönünden Türk kuvvetlerinden çok üstün
durumda bulunan Yunanlılar birçok yeri işgal ettiler. Afyon, Eskişehir, Kütahya, Bilecik gibi
yerleşim merkezleri düşman eline geçti.
Mustafa Kemal Paşa kuvvetlerimizin Sakarya’nın doğusuna kadar çekilmesini gerekli
gördü. Böylece zaman kazanılacaktı. Ordumuz geri yürüyüşe geçerek 25 Temmuz 1921’de
tamamen Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Bu harp yönetimi bakımından isabetli bir
karardı.

Kütahya- Eskişehir Savaşlarında Türk ordusunun kayıpları büyüktü. 40.000’ne yakın
silahlı kuvvetimiz yok olmuştu. Ayrıca araç ve gereç kaybımız da büyüktü.
Mustafa Kemal Paşa’nın Başkomutanlığa Seçilmesi ve Tekâlif-i Milliye Emirleri
Yunanlıların ilerlemesi yurt içinde ve dışında büyük yankılar yaratmıştı. TBMM’nde,
ordunun geri çekilmesi ve komutanlar eleştirilmişti. Bu durum karşısında herkesin üstünde
durduğu çare olağanüstü önlemlerin alınması idi. Bundan sonra yapılacak savaşlar, Türk ulusu
için ölüm- kalım mücadelesi olacağından, buna ülkenin tüm gücü ile hazırlanması artık bir
zorunluluktu.
Mustafa Kemal Paşa’ya inananlar, bu ağır işin altından yalnız O’nun kalkabileceğini
biliyorlardı. TBMM uzun tartışmalardan sonra 5 Ağustos 1921’de Mustafa Kemal Paşa’nın
“Türk Orduları Başkomutanı” olmasını ve vereceği emirlerin kanun niteliğinde bulunmasını
kararlaştırmıştı.
Türk Ordusu insan gücü bakımından Yunan ordusundan az olmakla beraber savaş yeteneği
üstündü. Yunan ordusu İngiltere İmparatorluğu’nun bütün kaynaklarından faydalanıyordu.
Türkler bu bakımdan yalnız kendi olanaklarıyla yetinmek zorunda idi.
Mustafa Kemal Paşa, Meclis’ten aldığı yetkiye dayanarak 7-8 Ağustos’ta orduya yardım
için “Tekâlifi Milliye “emri yayımlamıştı. Her il ve İlçede “ Tekâlif-i Milliye “ (Milli Yardım
Kuruluşu) meydana getirilmiş, Türk Ordusu’nun donatımı için tüm millet yardıma çağırılmıştı. Her evden birer kat çamaşır, çorap ve çarık isteniyordu. Tüccarın elindeki her çeşit
malın %40’nın karşılığı sonra ödenmek üzere orduya vermeleri bildiriliyordu. Arpa, buğday
ve öteki tahıllara da el konmuştu. Türk Ordusu Sakarya savaşı öncesi bu çeşit yardımlarla
biraz olsun donatılabilmişti.

                       Sakarya Meydan Savaşı ve Sonuçları

Bu yeni saldırıya çok önem veren Yunanlılar hızla hazırlanmaya başladılar.Yunan Kralı
Konstantin Anadolu’ya geçti. Kütahya’da yapılan son bir toplantıdan sonra, Yunan
kuvvetlerine Sakarya’yı aşarak Ankara’ya ilerlemeleri emri verildi.
Mustafa Kemal’in Başkumandanlık Savaş Yönetim yeri, savunma hatının çok yakınında,
Alagöz’de idi. Savaş Sakarya bölgesinde 110 Kilometrelik bir alanda 22 gün aralıksız sürdü.
Asıl çarpışmalar 23 Ağustos’ta başladı, şiddetli çarpışmalar sonunda (5 Eylül 1921) Yunan
ordusu yıpranarak saldırıyı sürdürme yeteneğinden yoksun kaldı. Üzerlerine yapılan saldırı
sonucunda 13 Eylül’de Sakarya’nın doğusunda hiçbir düşman askeri kalmadı. Ancak Türk
Ordusu da bu çok uzun savaşta yıprandığı için düşmanı daha fazla izleyerek düşmanı yok
etmeye girişmedi. Fakat düşman artık saldırı gücünü kaybetmiş, bir daha toparlayamayacak
kadar yıpranmıştı.
Sakarya Meydan Savaşı Türk devletinin genç tarihine, dünyada eşine pek az rastlanan
büyük bir zafer olarak geçmiştir. TBMM, Sakarya Meydan Savaşı’nı kazanan Başkomutan’a
19 Eylül 1921’de “Gazi” ünvanı ile müşirlik (mareşalllık) rütbesini verdi.
Sakarya Zaferinden sonra siyasal alanda büyük bir etkinlik başladı. Bu kez Yunanlılar,
Türk Ordusu’nun saldırıya geçeceğinden korkarak endişelenmişlerdir. Batılı bağlaşıklarından,
özellikle İngilizler’den yardım istediler . Ancak artık kimseden yardım alamadılar.
Bu sıralarda Rusya ile aramızdaki ilişkiler daha olumlu hale geldi. 26 Eylül 1921’de
Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan devletlerinin temsilcilerinin katıldığı bir konferans
düzenlendi. Kars’ta yapılan bu toplantıda TBMM Hükümeti’ni Kazım Karabekir Paşa
başkanlığında bir heyet temsil etmiştir. Konferans 13 Ekim 1921 ‘de bir antlaşmayla bitmiştir.
Kars Antlaşmasına göre: Taraflar birbirlerine zorla kabul ettirilmek istenen antlaşmaları
benimsemeyecekler. Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan Türkiye’nin tanımadığı bir barış
antlaşmasını tanımayacaktır. Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan kapitülasyonların
kaldırılmasını zorunlu görüyordu. Boğazların ticarete açılması, İstanbul’un güvenliğinin sağlanması her iki tarafca benimsenmişti. Taraflar arasında genel bir af çıkarılacak, iletişimi
güçlendirmek için telgraf ve demiryolunun geliştirileceği de vurgulanmıştı. Moskova
antlaşmasının bir tekrarı gibi gözüken bu antlaşma taraflar arasında olan sorunları çözümlemiştir.
Fransız Hükümeti II.İnönü Zaferi sonrasında Franklin Bouillion’u (Franklen Buyon)
Ankara’ya göndermişti. Sakarya Savaşı öncesinde Ankara’ya gelen Bouillion ile görüşmeleri
bizzat Mustafa Kemal Paşa yaptı. Bouillion, Mustafa Kemal’in kararlı tutumu karşısında biraz
daha imtiyazlı bir anlaşma yapabilmek için Ankara’dan ayrıldı. Zira Yunanlılar büyük bir
hazırlık içinde idi. Ancak Yunan saldırısının Sakarya’da durdurulması Ankara Hükümetine
siyasi alanda yeni başarılar elde etme imkanı verdi. Fransa, önceleri iddia ettiği ekonomik ve
kültürel ayrıcalıklardan da vazgeçerek 20 Ekim 1921’de TBMM Hükümeti ile gizlice
Ankara İtilâfnamesi’ni imzalandı. Bu İtilâfname ile Türkiye siyasi, ekonomik, askeri, hiçbir
hususta bağımsızlıktan fedakârlık etmeksizin vatanın değerli parçalarını kurtarmış oldu.
Buna göre: Türkiye- Suriye sınırı İskenderun Körfezi’nin güneyindeki Payas’tan
başlayacak, Meydan-ı Ekbez’e oradan da Nusaybin ve Cizre’den geçerek Fırat’a ulaşacaktır.
Nusaybin, Cizre ve Kilis Türkler’de kalacaktır. İki ay içinde Türk kuvvetleri bu hattın
kuzeyine, Fransız kuvveti de Güneyine çekilecektir. Her iki tarafta çekildiği bölgede af ilan
edecektir. İskenderun ve Antakya için özel bir yönetim sistemi oluşturulacak burada resmi dil
Türkçe olacak, Türk halkının kültürünü geliştirmesi için her türlü önlem alınacaktır.
Bu antlaşma ile Güney sınırlarındaki savaş sona ermiş, bu bölgedeki kuvvetler Batı
Cephesi’ne kaydırılmıştır. Fransa çekilirken birçok silah ve cephanesini de Türklere
bırakmıştır.

İngilizler ise Yunanlılara verdikleri askerî desteğe son verirken, ellerindeki Türk esirleri de
serbest bırakmışlardır. Böylece Malta’da tutuklu bulunan pek çok aydın Ankara’ya gelmiştir.
Büyük Taarruz ve Başkumandan Meydan Savaşı
Sakarya Zaferinden sonra TBMM içinde ve dışında herkes, Başkomutan Mustafa Kemal
Paşa’nın çevresinde birleşmişti. O’na karşı olanlar, kesin sonuçlu bir taarruza geçmek için
sıkıştırıyorlardı. Mustafa Kemal Paşa ve yakın arkadaşları, Ordu’nun Sakarya Savaşı ile
yitirdiği pek çok malzemesini tamamlamadan ve onu bir taarruz gücü durumuna getirmeden
girişilecek bir hücumun başarısız kalabileceği ihtimalini düşünüyorlardı. Bu nedenle dikkat ve
hızla çalışmak, bir yandan da düşmanda hiçbir şüphe uyandırmamak gerekiyordu. Bu yüzden
Mustafa Kemal Paşa TBMM’nde bile ne zaman ve nasıl taarruz edileceğini kesinlikle
belirtmiyordu.

Doğu ve Güney Cephelerindeki birliklerin bir bölümü, gerekli araç ve donatımları ile
sessizce ve büyük bir düzen içinde Batıya kaydırıldı. İstanbul’daki depolardaki pek çok silah
ve cephane büyük bir gizlilikle deniz yoluyla Anadolu’ya kaçırıldı.
İtilaf Devletleri 22 Mart 1922’de Türkiye ve Yunanistan’ın aralarında Mütareke
yapmalarını bildirdiler. Aynı tarihlerde Yunanlılar Afyon- Eskişehir demiryolunun doğusunda
savunmaya geçmişlerdi.

Batı Cephesi’nin hazırlığı umut verici bir biçimde ilerlediğinden Başkomutan Mustafa
Kemal Paşa yakın bir zamanda taarruz edileceğini ordu ileri gelenlerine açmış ve taarruz
kararını 1922 yılı Haziran ayında vermiştir. Başkomutan, temmuz sonunda Akşehir’deki Batı
Cephesi Karargahına giderek komutanlarla tekrar görüşmüş ve Ankara’ya dönmüştür.
Taarruz hazırlıkları tamamlandıktan sonra en son güne kadar Yunan Ordusuna bu konuda
hiçbir şüphe verilmemesi, yapılacak harekatın tam bir baskın biçiminde olmasını sağlamıştır.
26 Ağustos 1922 sabahı, hazırlanan taarruz plânı uygulanmaya konulmuş, İngilizlerin
geçilemez dedikleri Yunan mevzileri tüm olarak ele geçirilmişti. 31 Ağustos’a kadar süren
çok şiddetli çarpışmalar sonucunda, Yunan kuvvetleri Doğudan ve Güneyden 2 ve 1.
Ordularımızla, Kuzeyden ve Batıdan süvari Kolordumuzla kuşatılarak Dumlupınar
kuzeyindeki Aslıhanlar bölgesinde yok edildi. Bu çarpışmaların tümüne Dumlupınar Meydan
Savaşı denilir. 30 Ağustos günü, Yunan Ordusunun asıl kuvvetlerinin tüm olarak yok edildiği
ve Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın doğrudan doğruya yönettiği büyük savaşa ise “
Başkomutan Savaşı” (Başkumandan Muharebesi) adı verilmiştir. Başkomutan, savaşın ertesi
günü Genelkurmay Başkanı Fevzi (Çakmak), Batı Cephesi Komutanı İsmet (İnönü) ve Ordu
komutanları Yakup Şevki (Subaşı) ve Nurettin (Sakallı) Paşalarla, Yunan kuvvetlerinin yok
edildiği Çal köyü dolaylarındaki durumu inceledikten sonra gerekli tedbirleri aldı ve
düşmanın aman verilmeden izlenmesini, denize dökülmesini emretti: “Ordular ilk hedefiniz
Akdenizdir ileri”.
İzlemenin büyük bir hızla yapılması, Batı bölgelerinde bulunan ve savaşa henüz
katılmayan bazı düşman kuvvetlerine toplanma imkanı vermemişti. Batıya ilerleyen
ordularımız 9 Eylül’de İzmir’e girdi. Kuzeydeki birliklerimiz, önlerindeki Yunan birliklerini
Mudanya ve Bandırma yöresine sürdüler. 11 Eylül’de Bursa kurtuldu. Tutsak edilenler
dışında kaçabilen düşman askerleri Bandırma ve Kapıdağı yarım adasından gemilere
binerek, perişan bir durumda yurdumuzu terk ettiler.
18 Eylül 1922’de Batı Anadolu’da hiçbir Yunan askeri kalmamıştı. 26 Ağustos’ta başlayan
büyük Taarruz, 15-20 gün gibi kısa bir sürede 200.000 kişilik Yunan Ordusunun yok edilmesi
ve Batı Anadolu’nun tüm olarak temizlenmesi ile sonuçlanmıştı.

OKUMA LİSTESİ

1. İhsan Güneş, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923),
Eskişehir, 1985.

2. Ahmet Demirel, Birinci Mecliste Muhalefet, İkinci Grup, İstanbul, 1994.

3. Ergün Aybars, İstiklal Mahkemeleri, Ankara, 1975.

4. Suna Kili-Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri, Ankara, 1985.

5. Bülent Tanör, Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), İstanbul, 1995.

6. Bilal Şimşir, Sakarya’dan İzmir’e (1921-1922), İstanbul, 1972.

7. Fahri Belen, Askeri, Siyasal ve Sosyal Yönleriyle Türk Kurtuluş Savaşı, Ankara, 1973.